کیست آراکنوئید (کیست‌های آراکنوئید)

اکثریت بزرگ کیست‌های آراکنوئید (۶۰ تا ۷۰ درصد) بدون علامت هستند و در طول عمر مشکلی ایجاد نمی‌کنند و فقط به پیگیری نیاز دارند. اندازه کیست به تنهایی تصمیم به درمان را تعیین نمی‌کند؛ وجود علامت و فشار بر بافت مغز اهمیت دارد. اما اگر با رشد کیست سردرد، تشنج، تأخیر رشد یا هیدروسفالی ایجاد شود، درمان جراحی الزامی است. به‌ویژه در کودکان اگر عدم تقارن جمجمه و برجستگی ملاج وجود داشته باشد، مداخله زودهنگام لازم است. پارگی کیست پس از ضربه یا خونریزی درون آن (هماتوم سابدورال علامت‌دار) نادر است و به مداخله فوری نیاز دارد. با پیگیری منظم MRI کیست‌های در حال رشد زود شناسایی می‌شوند و جراحی انتخابی برنامه‌ریزی می‌شود. به‌طور کلی تشخیص کیست آراکنوئید یک زنگ خطر نیست؛ باید ارزیابی فردی با یک متخصص باتجربه جراحی مغز و اعصاب انجام شود. برای کیست‌های بدون علامت جراحی غیرضروری توصیه نمی‌شود.

فنستراسیون آندوسکوپیک یک تکنیک کم‌تهاجمی است: با ایجاد یک سوراخ کوچک در جمجمه (burr hole، حدود ۱ تا ۲ سانتی‌متر) و با نورو‌آندوسکوپ در دیواره کیست روزنه‌ای ایجاد می‌شود تا کیست با CSF ارتباط یابد و به‌طور خودبه‌خود تخلیه شود. بستری ۱ تا ۲ روز، بهبود سریع و خطر عارضه پایین است. به‌ویژه در کیست‌های حفره میانی، سوپراسلار و حفره خلفی بسیار مؤثر است (۸۰ تا ۹۰ درصد موفقیت). فنستراسیون میکروجراحی (جراحی باز) با کرانیوتومی (برداشتن فلپ استخوانی) انجام می‌شود و دیواره کیست به‌طور گسترده‌تر باز یا نسبی برداشته می‌شود؛ این روش در کیست‌های کانوکسیته، کیست‌های با آناتومی پیچیده یا کیست‌های ناموفق در آندوسکوپی ترجیح داده می‌شود. در جراحی باز بستری ۳ تا ۵ روز طول می‌کشد، زخم بزرگ‌تر است اما خطر عود پایین‌تر است. در هر دو روش هدف دکمپرسیون کیست است. اینکه کدام تکنیک اعمال شود با موقعیت کیست، اندازه و تجربه جراح تعیین می‌شود. در جراحی مغز و اعصاب مدرن اولویت با رویکرد آندوسکوپیک است.

خطر عود پس از فنستراسیون آندوسکوپیک یا باز بین ۵ تا ۱۵ درصد است. عود عبارت است از رشد مجدد کیست با تجمع دوباره CSF؛ معمولاً به دلیل بسته شدن روزنه فنستراسیون یا تخلیه ناکافی رخ می‌دهد. در نوع III گالاسی (کیست‌های غول‌آسای گیجگاهی) و کیست‌های چندحفره‌ای خطر عود بالاتر است. اگر عود علامت‌دار باشد (سردرد، تکرار تشنج) ممکن است جراحی بازبینی لازم شود؛ در این حالت قرار دادن شنت کیست-صفاقی در نظر گرفته می‌شود. در بیمارانی که شنت قرار داده شده، خطر انسداد/عفونت شنت ۱۰ تا ۲۰ درصد است و ممکن است به بازبینی نیاز باشد. ۳ تا ۶ ماه پس از جراحی با MRI کنترل، اندازه کیست و گسترش مغز ارزیابی می‌شود. در بیشتر بیماران کیست به‌طور دائمی کوچک می‌شود و علائم از بین می‌روند. پیگیری بلندمدت اهمیت دارد؛ در کودکان تصویربرداری سالانه تا پس از بلوغ توصیه می‌شود. اگرچه خطر عود پایین است، آگاهی مادام‌العمر لازم است. تشخیص زودهنگام و انتخاب تکنیک جراحی مناسب خطر عود را به حداقل می‌رساند.

بله، به‌ویژه کیست‌های آراکنوئید حفره میانی (لوب گیجگاهی) می‌توانند باعث تشنج شوند. کیست با فشار مزمن بر قشر لوب گیجگاهی یک کانون صرعی ایجاد می‌کند. ۳۰ تا ۴۰ درصد بیماران با تشنج کانونی (پارشیل) یا منتشر ثانویه مراجعه می‌کنند. در بررسی EEG کانون گیجگاهی شناسایی می‌شود. دکمپرسیون کیست با فنستراسیون جراحی، گسترش دوباره بافت مغز را فراهم می‌کند و فراوانی تشنج را کاهش می‌دهد. بر اساس مطالعات، پس از جراحی در ۷۰ تا ۸۰ درصد بیماران کنترل تشنج به دست می‌آید یا فراوانی تشنج به‌طور مشخص کاهش می‌یابد. اما در بیمارانی که کانون صرعی طولانی‌مدت ایجاد شده، حتی جراحی نیز ممکن است کنترل کامل فراهم نکند؛ به همین دلیل درمان دارویی ضدصرع (AED) علاوه بر جراحی ادامه می‌یابد. در موارد صرع مقاوم به دارو، لوبکتومی گیجگاهی (برداشتن کانون صرعی همراه با کیست) در نظر گرفته می‌شود. تشخیص و جراحی زودهنگام برای پیش‌آگهی تشنج حیاتی است. جراحی انجام‌شده در دوران کودکی با پیشگیری از آسیب دائمی در مغز در حال رشد، پیامدهای عصبی را بهبود می‌بخشد. رویکرد چندرشته‌ای با همکاری نورولوژی و جراحی مغز و اعصاب اهمیت دارد.

اکثریت بزرگ کیست‌های آراکنوئید (۹۰ درصد) مادرزادی هستند (کیست آراکنوئید اولیه) و در نتیجه رشد غیرطبیعی پرده آراکنوئید در دوره داخل رحمی ایجاد می‌شوند. این کیست‌ها معمولاً در دوره اولیه زندگی (کودکی/نوجوانی) به‌طور اتفاقی یا با علائم تشخیص داده می‌شوند. اما از آنجا که دو لایه شدن پرده آراکنوئید کند است، در بزرگسالی نیز ممکن است برای اولین بار تشخیص داده شود. کیست‌های آراکنوئید ثانویه پس از ضربه، عفونت (مننژیت، آبسه)، خونریزی زیرعنکبوتیه یا جراحی مغز در نتیجه چسبندگی/اسکار پرده آراکنوئید ایجاد می‌شوند. کیست‌های تروماتیک معمولاً ماه‌ها یا سال‌ها پس از ضربه سر ظاهر می‌شوند. کیست‌های اولیه و ثانویه در تصویربرداری مشابه به نظر می‌رسند، اما شرح‌حال و موقعیت آن‌ها را تفکیک می‌کند (مثلاً اگر کیست در محل جراحی قدیمی باشد ثانویه است). عوامل ژنتیکی در کیست‌های اولیه نقش دارند؛ موارد خانوادگی کیست آراکنوئید گزارش شده اما نادر است. تشخیص در بارداری با سونوگرافی جنین ممکن است؛ کیست‌های بزرگ پس از تولد به ارزیابی زودهنگام نیاز دارند. کیست‌های مادرزادی می‌توانند در طول عمر پایدار بمانند یا به‌آرامی رشد کنند؛ رشد ممکن است با تغییرات هورمونی (بلوغ، بارداری) تحریک شود.

جراحی کیست آراکنوئید به‌طور کلی یک روش کم‌خطر است (میزان عارضه ۵ تا ۱۰ درصد). از آنجا که فنستراسیون آندوسکوپیک کم‌تهاجمی است، خطرها پایین‌ترند: عفونت (۱ تا ۲ درصد)، خونریزی (۱ تا ۲ درصد)، نشت CSF (۲ تا ۳ درصد)، تشنج (۱ درصد). فنستراسیون میکروجراحی (کرانیوتومی) به باز کردن گسترده‌تری نیاز دارد؛ خطرهای اضافی شامل عفونت زخم، هماتوم سابدورال (۳ تا ۵ درصد)، نقص عصبی موقت (به‌ویژه در کیست‌های نزدیک به نواحی حرکتی/زبانی) است. در قرار دادن شنت کیست-صفاقی، عفونت شنت (۵ تا ۱۰ درصد)، انسداد شنت (۱۰ تا ۱۵ درصد) و نیاز به بازبینی وجود دارد. در جراحی حفره خلفی، خطر آسیب اعصاب جمجمه‌ای (نادر، کمتر از ۱ درصد) و ادم مخچه‌ای وجود دارد. خطر بیهوشی در همه جراحی‌ها وجود دارد اما در کودکان و بزرگسالان بیهوشی مدرن بسیار ایمن است. تجربه جراح مغز و اعصاب میزان عارضه را به‌طور مشخص کاهش می‌دهد؛ در مراکز پرحجم نتایج بهتر است. تحرک زودهنگام پس از جراحی، پیشگیری از عفونت و مراقبت دقیق از زخم عوارض را به حداقل می‌رساند. به‌طور کلی در کیست‌های علامت‌دار فایده جراحی بسیار بیشتر از خطر آن است. فشار مزمن مغزی بدون جراحی می‌تواند به عوارض عصبی دائمی (افت شناختی، نقص حرکتی) منجر شود. جراحی زودهنگام بهترین گزینه برای پیش‌آگهی بلندمدت است.