فتق مغزی (بیرون‌زدگی بافت مغز)

نشانه‌های زودرسِ شایع عبارت‌اند از بزرگ‌تر شدن مردمک یک چشم نسبت به چشم دیگر و بی‌واکنش بودن آن به نور، و افت سریع هوشیاری. این‌ها می‌تواند با ضعف در یک نیمه‌ی بدن همراه باشد. این یافته‌ها نشان می‌دهند که فشار داخل جمجمه به‌طور خطرناکی بالا رفته است و در عرض چند دقیقه به مداخله‌ی اورژانسی نیاز دارند.

در بیماری که فشار داخل جمجمه‌اش بسیار بالاست و اثر توده‌ای دارد، برداشتن مایع از کمر می‌تواند تعادل فشار را بر هم بزند و به جابه‌جایی بیشترِ رو به پایینِ مغز (فتق) بینجامد. به همین دلیل در این‌گونه بیماران پیش از پونکسیون سی‌تی‌اسکن مغز انجام می‌شود؛ اگر خطری وجود داشته باشد، پونکسیون انجام نمی‌گیرد. این احتیاط اهمیت حیاتی دارد.

کاهش سریع و عمیق‌شونده‌ی هوشیاری، نابرابری مردمک‌ها، تنفس نامنظم، کند شدن نبض همراه با بالا رفتن فشار خون و حالت‌های انقباض غیرطبیعی، نشانه‌های اورژانسی و جدی‌اند. این تابلو، اورژانسی است که با دقیقه‌ها رقابت می‌کند؛ رساندن بی‌درنگ بیمار به بیمارستان و درمان سریع اهمیت زیادی دارد.

جمجمه مانند جعبه‌ای بسته و با حجم ثابت است؛ هر وضعیتی که فشار درون آن را افزایش دهد (خونریزی، تومور، سکته، تجمع آب، مننژیت، ادم شدید مغزی) می‌تواند بافت مغز را از یک محفظه به محفظه‌ی دیگر براند. این جابه‌جایی از آن رو خطرناک است که بر مراکز مدیریت‌کننده‌ی کارکردهای حیاتی فشار می‌آورد. درمان، هم به کاهش فشار و هم به علت زمینه‌ای معطوف است.

نخست ایمنی راه هوایی تأمین می‌شود و برای پایین آوردن سریع فشار داخل جمجمه، داروهایی که آب مغز را می‌کشند (مانیتول یا سرم نمکی غلیظ) تجویز می‌گردند؛ بالا بردن سر و تهویه‌ی کنترل‌شده می‌تواند کمک‌کننده باشد. با سی‌تی‌اسکن اورژانسی علت یافته می‌شود؛ اگر خونریزی یا تومور وجود داشته باشد با جراحی تخلیه می‌شود و در موارد مقاوم، بخشی از جمجمه موقتاً باز می‌گردد (جراحی دکمپرسیو).

نتیجه به علت فتق، میزان پیشرفت آن و اینکه درمان چقدر زود آغاز شده بستگی دارد. با مداخله‌ی زودهنگام و مؤثر، در برخی بیماران بهبود چشمگیری حاصل می‌شود؛ در موارد پیشرفته و دیرهنگام، خطر آسیب دائمی بالاست. به همین دلیل فتق همواره یک وضعیت اورژانسی تلقی می‌شود و سرعت، جان بیمار را نجات می‌دهد.