نورالژی تری‌ژمینال (درد عصب صورت)

شایع‌ترین علت آن فشار یک رگ بر عصب در نقطه‌ای است که عصب صورت از ساقه مغز خارج می‌شود و تحریک مداوم عصب با ضربان نبض؛ این با گذشت زمان به تولید سیگنال‌های نادرست و بیش از حد درد توسط عصب منجر می‌شود. به‌ندرت علل دیگری مانند مولتیپل اسکلروزیس، توموری در این ناحیه یا ناهنجاری‌های عروقی نیز می‌توانند دیده شوند. بیماری بیشتر در سنین میانی تا بالا آغاز می‌شود و در زنان کمی شایع‌تر است. هنگامی که بیماری در سن جوان آغاز می‌شود، وجود یا نبود علت زمینه‌ای دیگری مانند مولتیپل اسکلروزیس با MR مغز (و در صورت نیاز نخاع گردنی) بررسی می‌شود.

یکی از شدیدترین دردهای شناخته‌شده است؛ بیماران آن را مانند 'شوک الکتریکی'، 'فرو رفتن چاقو' یا 'زدن صاعقه در صورتم' توصیف می‌کنند. درد ناگهان آغاز می‌شود، چند ثانیه تا چند دقیقه طول می‌کشد و باز ناگهان قطع می‌شود. اغلب در یک سمت صورت است و اغلب در اطراف گونه، چانه و دندان‌ها احساس می‌شود؛ پیشانی و اطراف چشم کمتر درگیر می‌شوند. درد با محرک‌های معمولی تحریک می‌شود: لمس آرام صورت، جویدن و غذا خوردن، صحبت کردن، مسواک زدن، شستن صورت و باد سرد. به همین دلیل بیماران ممکن است از غذا خوردن، صحبت کردن و شستن صورت خودداری کنند؛ این نیز به کاهش وزن و دشواری در زندگی روزمره منجر می‌شود. در آغاز میان حملات دوره‌های بدون درد وجود دارد؛ با پیشرفت بیماری حملات می‌توانند شایع‌تر شوند و درد خفیف مداومی میان آن‌ها جای بگیرد.

تشخیص در درجه اول با ویژگی‌های دردی که بیمار توصیف می‌کند انجام می‌شود؛ درد یک‌طرفه در صورت، ناگهانی، مانند شوک الکتریکی و تحریک‌شونده با حرکات معین تیپیک است. در معاینه با لمس نقاط حساس در بینی، لب یا گونه می‌توان درد را آغاز کرد. MR مغز یک بررسی مهم است: می‌تواند رگ فشاردهنده بر عصب را نشان دهد و همزمان به بررسی علل دیگر مانند مولتیپل اسکلروزیس، تومور یا ناهنجاری عروقی کمک می‌کند. به‌ویژه در بیماران جوان، هنگامی که درد در هر دو سمت باشد یا در معاینه یافته‌های اضافی مانند از دست دادن حس در صورت شناسایی شود، این بررسی‌ها جامع‌تر انجام می‌شوند؛ در صورت نیاز MR نخاع گردنی نیز اضافه می‌شود.

نخستین داروی ترجیحی کاربامازپین است و در بخش بزرگی از بیماران درد را کنترل می‌کند. دارو با کاهش تحریک غیرطبیعی بیش از حد در عصب اثر می‌کند. معمولاً با دوز پایین آغاز و طی چند روز به‌تدریج افزایش می‌یابد؛ پس از کنترل درد با کمترین دوز مؤثر ادامه می‌یابد. از میان عوارض جانبی که ممکن است دیده شود می‌توان به خواب‌آلودگی، سرگیجه، بی‌تعادلی و افت سدیم خون اشاره کرد؛ از آنجا که به‌ندرت می‌تواند بر مقادیر خونی اثر بگذارد، در آغاز درمان کنترل‌ها انجام می‌شود. در برخی افراد باید از نظر واکنش‌های شدید پوستی دقت شود. در بیمارانی که این دارو برایشان مناسب نیست یا آن را خوب تحمل نمی‌کنند، جایگزین‌هایی مانند اکس‌کاربازپین، باکلوفن، لاموتریژین، گاباپنتین یا پره‌گابالین می‌توانند استفاده شوند.

دکمپرسیون میکرووسکولار شایع‌ترین جراحی ترجیحی در بیماران مناسبی است که با دارو نتیجه نمی‌گیرند یا خواهان راه‌حل دائمی هستند. هدف آن یافتن رگ فشاردهنده بر عصب صورت و دور کردن آن از عصب است. از یک پنجره استخوانی کوچک در پشت گوش وارد می‌شوند، زیر میکروسکوپ عصب و رگ تصویربرداری می‌شود و با قرار دادن یک بالشتک نازک و نرم میان آن‌ها فشار برداشته می‌شود. جراحی چند ساعت طول می‌کشد، تحت بیهوشی عمومی انجام می‌شود و به چند روز بستری در بیمارستان نیاز دارد. هدف این جراحی از بین بردن دائمی درد است؛ اما مانند هر جراحی خطرهایی مانند بی‌حسی در صورت، مشکلات مربوط به شنوایی، نشت مایع مغزی-نخاعی یا عفونت دارد. این روش بیشتر در بیماران جوان تا میانسال و با وضعیت عمومی خوب ترجیح داده می‌شود؛ در بیماران مسن یا پرخطر Gamma Knife یا روش‌های اعمال‌شونده از راه پوست در نظر گرفته می‌شود.

Gamma Knife یک پرتودرمانی است که به برش نیازی ندارد و به‌ویژه در بیماران مسن، کسانی که وضعیت عمومی مناسب برای جراحی ندارند یا جراحی را ترجیح نمی‌دهند استفاده می‌شود. در این روش پرتوی هدف‌گیری‌شده بر ناحیه معینی از عصب صورت متمرکز می‌شود. روش بدون درد است، به بیهوشی عمومی نیازی ندارد، کوتاه است و معمولاً با ترخیص در همان روز کامل می‌شود. اثر آن بلافاصله نه، بلکه طی چند هفته (گاهی چند ماه) به‌آرامی آغاز می‌شود. به عنوان عارضه جانبی، بی‌حسی در صورت شایع‌ترین است. این روش به دلیل بدون برش بودن و خطر پایین آن می‌تواند ترجیح داده شود؛ اما احتمال بازگشت درد با گذشت زمان ممکن است نسبت به جراحی بالاتر باشد.