نورالژی اکسیپیتال (درد عصبی پس‌گردن و پشت سر)

نورالژی اکسیپیتال، درد عصبی شدیدی شبیه به شوک الکتریکی در پس‌گردن و پشت سر است که در نتیجه‌ی تحریک اعصاب پس‌گردن ایجاد می‌شود. میگرن اما نوع متفاوتی از سردرد است که معمولاً یک‌طرفه و ضربان‌دار است و بیشتر در ناحیه‌ی پیشانی-شقیقه احساس می‌شود. تفاوت‌های اصلی این‌هاست: نورالژی اکسیپیتال در پس‌گردن و پشت سر و به‌شکل شوک الکتریکی یا فرورونده احساس می‌شود؛ میگرن اما در ناحیه‌ی پیشانی-شقیقه و ضربان‌دار است. میگرن اغلب با حساسیت به نور و صدا، تهوع و علائم بینایی همراه است، در حالی که در نورالژی اکسیپیتال معمولاً تنها درد وجود دارد. نورالژی اکسیپیتال با عواملی مانند حرکات گردن و شانه‌کردن مو برانگیخته می‌شود. در معاینه، برانگیخته‌شدن درد با فشار بر عصب پس‌گردن نورالژی اکسیپیتال را پشتیبانی می‌کند؛ در میگرن این یافته وجود ندارد. درمان نیز متفاوت است: در نورالژی اکسیپیتال بلوک‌های عصبی و در صورت لزوم جراحی، در میگرن داروهای ویژه‌ی میگرن به کار می‌روند.

بلوک عصبی، اقدام کوچکی است که هم با هدف کمک به تشخیص و هم کاهش درد انجام می‌شود. هنگامی که بیمار نشسته یا به‌صورت دمر خوابیده است، نقطه‌ی عبور عصب پس‌گردن مشخص می‌شود. به این ناحیه با سوزنی ظریف ماده‌ی بی‌حس‌کننده‌ی موضعی و در صورت لزوم یک داروی ضدالتهاب تزریق می‌شود. اقدام چند دقیقه طول می‌کشد و سرپایی انجام می‌شود. در بخش قابل‌توجهی از بیماران درد در مدت کوتاهی به‌طور موقت کاهش می‌یابد؛ این پاسخ می‌تواند تشخیص را پشتیبانی کند، اما به‌تنهایی تشخیص قطعی نمی‌دهد زیرا انواع دیگر سردرد نیز می‌توانند به بلوک پاسخ دهند. با اثر داروی ضدالتهاب، آسودگی طی چند روز آغاز می‌شود و می‌تواند بین چند هفته تا چند ماه ادامه یابد. هنگامی که اثر از بین رفت، اقدام می‌تواند در فواصل معین تکرار شود. از عوارض جانبی احتمالی می‌توان به بی‌حسی موقت در ناحیه، خون‌ریزی کوچک یا به‌ندرت واکنش آلرژیک اشاره کرد. بلوک عصبی روش ایمنی است، اما درمانی پایدار نه بلکه آسودگی موقت فراهم می‌کند.

جراحی آزادسازی عصب در بیماران نورالژی اکسیپیتالی که به درمان دارویی پاسخ کافی نمی‌دهند یا به بلوک‌های عصبی تنها پاسخ کوتاه‌مدت می‌دهند در نظر گرفته می‌شود. معمولاً در این شرایط مناسب است: پاسخ ناکافی به داروها (از جمله داروهای درد عصبی)، پاسخ موقت اما کوتاه‌مدت به بلوک‌های عصبی، درد طولانی‌مدت که کیفیت زندگی را مختل می‌کند و رد یک علت دیگر (مانند تومور). اقدام با برشی کوچک در بخش میانی خلفی پس‌گردن انجام می‌شود؛ بخش عضلانی فشاردهنده به عصب شل می‌شود و عصب آزاد می‌گردد. عمل کوتاه است و بستری در بیمارستان معمولاً یک تا دو روز است. در برخی بیماران درد به‌طور پایدار از بین می‌رود یا به‌طور چشمگیری کاهش می‌یابد؛ اما شواهد درباره‌ی اثربخشی این اقدامات محدود است، ممکن است در هر بیمار نتیجه‌ی پایدار ندهد و درد پس از درمان می‌تواند دوباره بروز کند. از عوارض جانبی احتمالی می‌توان به بی‌حسی معمولاً موقت در پس‌گردن و به‌ندرت عفونت زخم اشاره کرد. گزینه‌ای جراحی ایمن است که با برشی کوچک انجام می‌شود.

تحریک عصب اکسیپیتال، روشی است که در بیماران نورالژی اکسیپیتال مزمنِ مقاوم به دارو و جراحی اجرا می‌شود. با تحریک‌های الکتریکی ملایم، فعالیت عصب تنظیم شده و درک درد کاهش می‌یابد. در این شرایط در نظر گرفته می‌شود: درد مقاوم به داروها، بی‌پاسخی یا پاسخ تنها کوتاه‌مدت به بلوک‌های عصبی، بی‌پاسخی به جراحی آزادسازی عصب یا بازگشت درد. در اقدام، الکترودهای ظریف از زیر پوست در امتداد عصب پس‌گردن قرار داده می‌شوند. ابتدا یک دوره‌ی آزمایشی اجرا می‌شود؛ اگر درد به‌طور چشمگیری کاهش یابد، سیستم دائمی قرار داده می‌شود. در سیستم دائمی، دستگاه کوچکی که تحریک را فراهم می‌کند در بدن قرار داده می‌شود. در بخش قابل‌توجهی از بیماران درد به‌میزان نصف یا بیشتر کاهش می‌یابد. از مشکلات احتمالی می‌توان به جابه‌جایی الکترود، عفونت و تغییرات حسی موقت ناشی از تحریک اشاره کرد. مزیت مهم این روش، قابل‌تنظیم و در صورت لزوم بازگشت‌پذیر بودن و برجای‌نگذاشتن آسیب بافتی دائم است.

بله، مالفورماسیون کیاری که در آن بخش پایینی مخچه در بخش خلفی مغز پایین‌تر از حد طبیعی افتاده است، می‌تواند یکی از علل نادر نورالژی اکسیپیتال باشد. این افتادگی، با کشیدن یا فشردن اعصاب پس‌گردن و پرده‌های ناحیه، می‌تواند به دردی شبیه نورالژی اکسیپیتال منجر شود. ویژگی متمایزکننده‌ی درد ناشی از این حالت، افزایش آن با سرفه، زور زدن یا فشار جسمی است. همچنین علائمی مانند اختلال تعادل، دشواری تکلم و بی‌حسی در بازوها می‌تواند همراه باشد. تشخیص با ام‌آر‌آی مغز و گردن گذاشته می‌شود؛ به همین دلیل تصویربرداری در همه‌ی بیمارانی که به کیاری مشکوک‌اند اهمیت دارد. در این حالت درمان قطعی، جراحی است که بخش خلفی مغز را آزاد می‌کند؛ پس از این جراحی در بسیاری از بیماران درد پس‌گردن کاهش می‌یابد یا از بین می‌رود. بلوک‌های عصبی می‌توانند آسودگی موقت فراهم کنند اما راه‌حل اصلی، درمان با هدف علت زمینه‌ای است.

بله، نورالژی اکسیپیتال و میگرن مزمن اغلب می‌توانند با هم دیده شوند و تفکیک آن‌ها از یکدیگر گاهی دشوار است. این چند علت احتمالی دارد: اعصاب پس‌گردن با اعصاب صورت در مرکزی مشترک در ساقه‌ی مغز به هم می‌پیوندند، به همین دلیل تحریک یکی می‌تواند دیگری را برانگیزد. همچنین با ادامه‌ی حملات میگرن، در عضلات گردن انقباض‌های مزمن ایجاد می‌شود؛ این نیز با فشردن عصب پس‌گردن می‌تواند نورالژی اکسیپیتال را برانگیزد. درد طولانی‌مدت می‌تواند به‌مرور به حساس‌تر شدن سیستم عصبی به درد منجر شود؛ در این حالت هر دو درد شدیدتر می‌شوند. در تفکیک، برانگیخته‌شدن درد با فشار بر عصب پس‌گردن و پاسخ به بلوک عصبی، تشخیص نورالژی اکسیپیتال را پشتیبانی می‌کند؛ در میگرن این یافته‌ها وجود ندارند. در این حالت درمان با هدف هر دو مشکل با هم برنامه‌ریزی می‌شود: برای میگرن داروهای ویژه‌ی میگرن و پیشگیرانه، برای نورالژی اکسیپیتال بلوک‌های عصبی و داروهای درد عصبی به کار می‌روند. روش تحریک عصب نیز می‌تواند در هر دو حالت مؤثر باشد.