Parkinson Hastalığı (Derin Beyin Stimülasyonu - DBS)

Parkinson hastalığı, beyindeki substantia nigra bölgesinde bulunan dopaminerjik nöronların (dopamin üreten beyin hücreleri) ilerleyici kaybıyla karakterize kronik, nörodejeneratif bir hastalıktır. Dopamin eksikliği, bazal ganglionların motor kontrolünü bozar ve klasik Parkinson triası oluşur: tremor (istirahat tremoru), rijidite (kas sertliği) ve bradikinezi (hareketlerde yavaşlama). Hastalık genellikle 55-65 yaş arasında başlar ve erkeklerde kadınlara göre 1.5 kat daha sık görülür. Etyoloji tam olarak bilinmemekle birlikte genetik faktörler (%10-15 ailesel), çevresel toksinler (pestisitler, ağır metaller), yaşlanma ve oksidatif stres rolü oynar. Erken evrede non-motor semptomlar (koku alma kaybı, REM uyku bozukluğu, konstipasyon, depresyon) görülebilir; bu prodromal dönem motor semptomlardan yıllar önce başlar. Motor semptomlar tipik olarak tek taraflı (unilateral) başlar ve yıllar içinde diğer tarafa yayılır. İleri evrede postüral instabilite (denge bozukluğu), donma episodları (freezing), yutma güçlüğü ve bilişsel bozulma (demans) gelişebilir. Levodopa ve dopamin agonistleri tedavinin temelini oluşturur; ancak 5-10 yıl sonra motor komplikasyonlar (wearing-off, diskineziler) ortaya çıkar. Bu aşamada derin beyin stimülasyonu (DBS), ilaç yan etkilerini azaltarak motor fluktuasyonları düzeltir ve yaşam kalitesini önemli ölçüde artırır. DBS, subthalamik nükleus (STN) veya globus pallidus interna (GPi) hedeflerine elektrot yerleştirilerek yapılır ve Parkinson'un motor semptomlarını %40-60 oranında iyileştirir. Erken tanı, multidisipliner tedavi yaklaşımı (nöroloji, nöroşirürji, fizik tedavi, konuşma terapisi) ve hasta eğitimi prognozu iyileştirir.

Parkinson hastalığı tanısı öncelikle klinik olarak konur; altın standart nörolojik muayene ve UK Brain Bank kriterlerinin karşılanmasıdır. Tanı için istirahat tremoru, bradikinezi ve rijidite üçlüsünden en az ikisinin varlığı gerekir. Levodopa'ya belirgin yanıt alınması tanıyı destekler. Beyin MRI yapısal anomalileri dışlamak için yapılır (atipik parkinsonizm, vasküler parkinsonizm, normal basınçlı hidrosefali ayırıcı tanısı). DaTscan (dopamin transporter SPECT görüntüleme) dopaminerjik nöron kaybını gösterir ve Parkinson'u esansiyel tremordan ayırt etmeye yardımcı olur. Genetik testler (LRRK2, PARK2, PINK1, SNCA mutasyonları) genç başlangıçlı veya ailesel vakalarda düşünülür. DBS adaylığı değerlendirmesinde kapsamlı nöropsikiyatrik testler (bilişsel fonksiyonlar, depresyon, impulsivite), levodopa challenge testi (levodopa'ya yanıtın değerlendirilmesi) ve beyin MRI (hedef anatomisi) yapılır. Ayırıcı tanıda esansiyel tremor (aksiyon tremoru, ailesel), atipik parkinsonizm (MSA, PSP, CBD), vasküler parkinsonizm, ilaca bağlı parkinsonizm (antipsikotikler, metoklopramid) ve normal basınçlı hidrosefali düşünülmelidir. Hoehn-Yahr evrelemesi (1-5) hastalık ciddiyetini, UPDRS (Unified Parkinson's Disease Rating Scale) skorlaması motor ve non-motor semptomları nicel olarak değerlendirir.