Astrositoma

Astrositoma, beynin destek hücreleri olan astrositlerden kaynaklanan primer beyin tümörüdür. Tüm primer beyin tümörlerinin yüzde 30-40'ını oluşturur ve her yaş grubunda görülebilir ancak çocuklarda (5-10 yaş pilositik tip) ve genç-orta yaş erişkinlerde (35-45 yaş difüz tipler) iki pik yapar. Dünya Sağlık Örgütü 2021 CNS5 sınıflaması astrositomaları IDH mutasyon durumuna göre köklü bir şekilde yeniden tanımladı - artık IDH-mutant astrositomalar ve IDH-wildtype glioblastoma tamamen ayrı hastalıklardır. Her gradın farklı biyolojik davranışı, prognozu ve tedavi yaklaşımı vardır.

Grade 1 pilositik astrositoma çocuklarda en sık beyin tümörüdür, genellikle serebellumda yerleşir ve cerrahi sonrası kür sağlanabilir (5 yıllık yaşam yüzde 97). Grade 2 IDH-mutant astrositoma yavaş büyüyen, infiltratif tümörlerdir ve genç erişkinlerde frontal-temporal loblarda görülür (ortalama yaşam 10-15 yıl). Grade 3 IDH-mutant astrositoma daha agresif seyreder (ortalama yaşam 5-8 yıl). Grade 4 IDH-wildtype glioblastoma en malign formdur ve ayrı başlık altında değerlendirilir (ortalama yaşam 15 ay). IDH mutasyonu artık tanı kriteri ve tedavi seçiminin temelidir.

2024 Ağustos'unda FDA onayı alan Vorasidenib (Voranigo), Grade 2 IDH-mutant astrositoma tedavisinde paradigma değişimine yol açtı - artık cerrahi sonrası oral ilaçla uzun dönem kontrol sağlanabiliyor ve birçok hastada radyoterapi-kemoterapi gecikmeli veya hiç gerekmeyebiliyor. Risk faktörleri arasında iyonizan radyasyon, genetik sendromlar (Li-Fraumeni, Turcot, NF1) sayılabilir ancak çoğu vakada spesifik risk faktörü yoktur. Semptomlar tümör lokalizasyonuna göre değişir: frontal lobda kişilik değişiklikleri, temporal lobda epilepsi (yüzde 60-80 olguda), parietal lobda his bozuklukları, oksipital lobda görme bozuklukları. Erken tanı ve modern tedavilerle özellikle IDH-mutant düşük grade tümörlerde uzun süreli yaşam beklentisi mümkündür.

Tanıda MR görüntüleme temel yöntemdir. T2 ve FLAIR sekanslarında hiperintens, infiltratif büyüme paterni gösteren lezyon görülür. T1'de hipointens-izointens sinyal tipiktir. Grade 1 tümörler genellikle iyi sınırlı ve kistik komponent içerir, mural nodül karakteristiktir. Grade 2-3 tümörlerde kontrast tutulumu olmayabilir veya minimal olabilir. Kontrast tutulumu malign transformasyon göstergesi olabilir. İleri MR teknikleri değerlidir: Perfüzyon MR tümör vaskülaritesini gösterir (rCBV değeri grade ile korele, Grade 2 düşük <1.75, Grade 3-4 yüksek >1.75), MR spektroskopi metabolitleri analiz eder (yüksek kolin/kreatin oranı >2, düşük NAA, laktat piki varlığı, 2-hidroksiglutarat piki IDH mutasyona özgüdür), difüzyon MR hücre yoğunluğunu gösterir (ADC değeri grade ile ters korele).

PET-BT ile metabolik aktivite değerlendirilir - düşük grade tümörler düşük FDG uptake gösterirken yüksek grade tümörler yüksek uptake gösterir. Amino asit PET (metiyonin-PET veya FET-PET) aktif tümör dokusunu ödem ve nekrozdan ayırmada daha spesifiktir ve tedavi yanıtını değerlendirmede FDG-PET'den üstündür. Kesin tanı için stereotaktik biyopsi veya açık cerrahi ile doku örneği alınır. Eloquent alan yakınında navigasyonlu biyopsi tercih edilir. Patolojik incelemede hücre yoğunluğu, mitotik aktivite, vasküler proliferasyon ve nekroz varlığı grade belirlenir. İmmünohistokimya ile GFAP (glial fibrillary acidic protein) pozitifliği astrositik köken doğrular.

Moleküler patolojik incelemede IDH1/IDH2 mutasyonu (en kritik, yüzde 80 Grade 2-3'te pozitif), 1p/19q kodeletion (oligodendroglioma ayırıcı tanısı için, astrositomada negatif), MGMT promoter metilasyonu (kemoterapi yanıtı tahmini), ATRX kaybı (astrositomaya özgü, yüzde 70-90), TP53 mutasyonu (yüzde 60-80), Ki-67 proliferasyon indeksi (yüksekse kötü prognoz, >5 yüzde Grade 3, >15 yüzde Grade 4), CDKN2A/B homozigot delesyonu (otomatik Grade 4) araştırılır. Bu moleküler belirteçler prognoz ve tedavi planlamasında kritik öneme sahiptir. IDH mutant tümörler genellikle genç hastalarda görülür (30-45 yaş) ve daha iyi prognoza sahiptir. Ayırıcı tanıda ensefalit, demiyelinizan hastalıklar (MS, ADEM), metastaz, abse, tüberkülom, ve diğer glial tümörler (oligodendroglioma, glioblastoma) düşünülmelidir.